મુખ્ય પૃષ્ઠ / બ્લૉગ્સ / મુશ્કેલીભર્યા સમયમાં વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોનું સન્માન કરવું...

મુશ્કેલીગ્રસ્ત વિશ્વમાં વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોનું સન્માન કરવું

૧૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ ના રોજ ટ્રોમ્સો, નોર્વેમાં, ISC પ્રમુખ Sir Peter Gluckman પ્રોફેસર એન હુસેબેકના માનમાં એક વ્યાખ્યાન આપ્યું. આ વ્યાખ્યાનમાં નોર્વેજીયન શિક્ષણમાં તેમના નેતૃત્વ, ધ્રુવીય વિજ્ઞાન પ્રત્યેની તેમની પ્રતિબદ્ધતા અને ISC ઉપ-પ્રમુખ અને સમિતિ ફોર ફ્રીડમ એન્ડ રિસ્પોન્સિબિલિટી ઇન સાયન્સ (CFRS) ના અધ્યક્ષ તરીકેની તેમની સેવાને માન્યતા આપવામાં આવી.

ના માનમાં એક વ્યાખ્યાન પ્રો. એની હુસેબેક
by Sir Peter Gluckman, પ્રમુખ, આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન પરિષદ

"આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન સમુદાય વતી એનને રાષ્ટ્રીય સ્તરે, આર્કટિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિજ્ઞાનમાં તેમના ઘણા મહત્વપૂર્ણ યોગદાન બદલ સન્માનિત કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવતા મને ગર્વ થાય છે. ખાસ કરીને, હું આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન પરિષદના ઉપ-પ્રમુખ અને વિજ્ઞાનમાં સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે તેમના ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ યોગદાનનો આદર કરવા માંગુ છું (CFRS). આ વાર્તાલાપ માટે મેં જે શીર્ષક પસંદ કર્યું છે તેનો હેતુ તેમના યોગદાન અને પ્રતિબદ્ધતાને માન આપવાનો છે, જે હવે વધુને વધુ મુશ્કેલીગ્રસ્ત વિશ્વમાં વિજ્ઞાન સામે આવી રહેલા વાસ્તવિક પડકારો પર પ્રતિબિંબ પાડે છે. આ સંદર્ભમાં આપણે વિજ્ઞાનના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને સંભવિત યોગદાનનું રક્ષણ કરવા માટે સખત મહેનત કરવી જોઈએ.

આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન પરિષદ એ વિશ્વની વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓનું પ્રાથમિક સંઘ છે. પરિષદના સભ્યો 270 થી વધુ સભ્ય સંગઠનો છે જેમાં રાષ્ટ્રીય અકાદમીઓ અને ભંડોળ આપનારાઓનું મિશ્રણ છે, જેમાં નોર્વેજીયન એકેડેમી ઓફ સાયન્સ એન્ડ લેટર્સ, આર્કટિક યુનિવર્સિટી સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને અન્ય ઘણી વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ. વિવિધ સ્વરૂપોમાં તે 100 વર્ષથી વધુ જૂની છે, પરંતુ આપણે હવે જાણીએ છીએ તે કાઉન્સિલની રચના અને નામકરણ 2018 માં ICSU અને ISSC ના વિલીનીકરણ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જે કુદરતી અને સામાજિક વિજ્ઞાનને એક જ છત્ર હેઠળ લાવે છે.

કાઉન્સિલનું મુખ્ય ધ્યેય વિજ્ઞાન માટે વૈશ્વિક અવાજ બનવાનું છે અને તેના પ્રાથમિક ધ્યેયો વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે બાહ્ય રીતે જોવાનું અને વિજ્ઞાન પ્રણાલીમાં જ મુદ્દાઓને આંતરિક રીતે જોવાનું છે. કેટલાક સૌથી તાત્કાલિક કેન્દ્રો છે: વિજ્ઞાનમાં વિશ્વાસ રાખવા માટે આંતરિક અને બાહ્ય પડકારોનો સામનો કરવો; વિજ્ઞાનમાં સ્વતંત્રતા, જવાબદારી અને સમાવેશકતાને પ્રોત્સાહન આપવું; આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન કાર્યસૂચિ-નિર્માણમાં મદદ કરવી અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવું; સક્રિય વૈજ્ઞાનિક સમુદાય અને બહુપક્ષીય પ્રણાલી વચ્ચે સેતુ બનવું - અમે યુએન અને તેની એજન્સીઓ સાથે નજીકથી કામ કરીએ છીએ; પુરાવા-આધારિત નીતિ નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપવું; અને ટ્રેક 2 વિજ્ઞાન રાજદ્વારી માટે માર્ગ પૂરો પાડવો.

કાઉન્સિલનું મુખ્ય મથક પેરિસમાં છે અને લેટિન અમેરિકા, આફ્રિકા, એશિયા-પેસિફિક અને ટૂંક સમયમાં મધ્ય પૂર્વમાં પ્રાદેશિક હાજરી છે, અને યુએન સિસ્ટમ સાથે જોડાવા માટે ન્યુ યોર્કમાં એક સંપર્ક કાર્યાલય છે. તે એક જટિલ સંસ્થા છે જેમાં 14 સંલગ્ન આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ઘણી ISC અને યુએન એજન્સીઓ વચ્ચે ભાગીદારીમાં છે. આમાં એન્ટાર્કટિક સંશોધન પર વૈજ્ઞાનિક સમિતિનો સમાવેશ થાય છે (ડાઘ), વિશ્વ આબોહવા સંશોધન કાર્યક્રમ (WCRP), ગ્લોબલ ઓશન ઓબ્ઝર્વેટરી સિસ્ટમ (GOOS) અને સરકારી વિજ્ઞાન સલાહ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક (INGSA). અમે સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દાયકાની એક્ઝિક્યુટિવ કમિટીમાં યુનેસ્કો સાથે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્રુવીય વર્ષની એક્ઝિક્યુટિવ કમિટીમાં વિશ્વ હવામાન સંગઠન સાથે ભાગીદારી કરીએ છીએ, જે આ પ્રેક્ષકો અને એન માટે મુખ્ય રસનું બીજું વર્ષ છે.

CFRS, જેની અધ્યક્ષતા એનએ કરી હતી, તેની રચના ઘણા દાયકાઓ પહેલા કરવામાં આવી હતી અને તે વૈજ્ઞાનિક સ્વતંત્રતાઓનું રક્ષણ કરવા અને વિજ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનિકોની જવાબદારીઓ પર કામ કરવા માટે જવાબદાર છે, ખાસ કરીને તેમના કાર્યના નૈતિક આચરણ અને રિપોર્ટિંગમાં. તે UNESCO અને સંસ્થાઓ સાથે નજીકથી કામ કરે છે જેમ કે જોખમમાં વિદ્વાનો. તેની પાસે ખૂબ જ સંવેદનશીલ મુદ્દાઓને સંબોધવાનો મુશ્કેલ પડકાર છે, પરંતુ ISC સંપૂર્ણપણે બિન-રાજકીય છે, ખરેખર વૈશ્વિક છે અને ભૂ-વ્યૂહાત્મક વિભાજનને પાર કરે છે. મને એ કહેતા ગર્વ થાય છે કે ન્યુઝીલેન્ડ સરકારે ઘણા વર્ષોથી સમિતિના સચિવાલયને ટેકો આપવા માટે ISC ને વધારાનું યોગદાન આપ્યું છે.

વિજ્ઞાનને કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવું તે અંગે તત્વજ્ઞાનીઓ લાંબા સમયથી ચિંતિત છે. પોપેરિયન વ્યાખ્યાને લાંબા સમયથી અપૂરતી ગણાવીને નકારી કાઢવામાં આવી છે. યુનેસ્કો અને ISC બંનેએ વ્યાખ્યાના મુદ્દાને સંબોધવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને વિજ્ઞાનના ઘણા તત્વજ્ઞાનીઓની જેમ તેઓ સ્વીકારી ચૂક્યા છે કે તે તેના સિદ્ધાંતો દ્વારા શ્રેષ્ઠ રીતે વ્યાખ્યાયિત થાય છે જેનો મેં અહીં ખૂબ જ સંક્ષિપ્તમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે:

વિજ્ઞાન જ્ઞાનની એક સંગઠિત પ્રણાલી છે - જે નિરીક્ષણ અને પ્રયોગ પર આધારિત છે. સમજૂતીઓ ફક્ત કારણભૂત વાસ્તવિકતા, તર્ક અને ભૂતકાળના અવલોકનો પર આધારિત હોઈ શકે છે. માન્યતા જેવા વ્યક્તિલક્ષી અને બિન-અનુભવી વિચારણાઓ પર આધારિત સમજૂતીઓને બાકાત રાખવામાં આવે છે. નિષ્ણાત સાથીદારો દ્વારા ગુણવત્તા મૂલ્યાંકનની ક્ષમતા વિનાના દાવાઓને વિજ્ઞાનનો ભાગ ગણવા જોઈએ નહીં. પ્રકાશન પ્રતિકૃતિ અને વધુ તપાસ માટે પરવાનગી આપે છે તેમજ ખાતરી કરે છે કે વિજ્ઞાન વૈશ્વિક જાહેર હિત બની શકે છે. વિજ્ઞાનની પ્રક્રિયાઓ પદ્ધતિસર નહીં, પરંતુ પુનરાવર્તિત સમીક્ષા અને જ્ઞાનના પ્રગતિશીલ ફેરફાર દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે કારણ કે નવા અવલોકનો કરવામાં આવે છે અને સમાવિષ્ટ કરવામાં આવે છે.

આવા સિદ્ધાંતો આધારિત વર્ણનમાં ભૌતિક, કુદરતી, ડેટા, આરોગ્ય, ઇજનેરી અને સામાજિક વિજ્ઞાન અને ખરેખર કેટલાક માનવશાસ્ત્રનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય સંબંધિત મુદ્દાઓ પણ છે.

વિજ્ઞાન એક સાર્વત્રિક જ્ઞાન પ્રણાલી છે. આધુનિક વિજ્ઞાન ફક્ત પશ્ચિમી વિજ્ઞાન છે તે વિચાર આધુનિક વિજ્ઞાન કેવી રીતે વિકસિત થયું તેની નબળી કલ્પના છે અને વાસ્તવમાં, એક રાજકીય અને કદાચ સમજી શકાય તેવું નિવેદન છે જે પ્રતિબિંબિત કરે છે કે વિજ્ઞાન કેવી રીતે વસાહતીવાદનું સાધન હતું. ખરેખર, આધુનિક વિજ્ઞાન આપણી પાસે સાર્વત્રિક ભાષાની સૌથી નજીક હોઈ શકે છે, અને આ તેને અસાધારણ મહત્વ આપે છે.

પરંતુ વિજ્ઞાન એકમાત્ર જ્ઞાન પ્રણાલી નથી જેનો લોકો ઉપયોગ કરે છે - ધર્મ, વ્યાવસાયિક જ્ઞાન, સ્થાનિક અને સ્વદેશી જ્ઞાન અન્ય જ્ઞાન પ્રણાલીઓના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો છે. બાદમાં એવા ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે જે અવલોકનક્ષમ વિશ્વ પર ઊંડા અવલોકનો અને અનૌપચારિક પ્રયોગોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે આવા જ્ઞાનનો સંબંધ એક સંવેદનશીલ અને જટિલ બાબત છે જેણે મને એક વિશાળ અને સમૃદ્ધ સ્વદેશી જ્ઞાન આધાર ધરાવતા દેશમાંથી આવવામાં ઘણો સમય રોક્યો છે. જ્યારે જ્ઞાન પ્રણાલીઓને ભેળસેળ કરવાનો પ્રયાસ કરવો ખોટું છે, વિજ્ઞાને સ્વીકારવું જોઈએ કે તે આની સાથે કાર્ય કરે છે.

પરંતુ હવે આપણી પાસે એક વધારાની અને ચિંતાજનક મૂંઝવણ છે: વધતી જતી લોકપ્રિયતા અને બદલાયેલા અને વિસ્તૃત માહિતી વાતાવરણની દુનિયામાં, લોકો હવે "તેઓ પોતાનું સંશોધન કરી શકે છે અને સત્યની પોતાની વ્યાખ્યા સુધી પહોંચી શકે છે" મંત્ર સાથે વાસ્તવિકતાના પોતાના પાયા બનાવી રહ્યા છે.

જ્ઞાન પ્રણાલી તરીકે વિજ્ઞાનની સંસ્થા, સંદર્ભ અને સંસ્કૃતિ દ્વારા બદલાતી યુનિવર્સિટીઓ સહિત વિજ્ઞાનને ભંડોળ પૂરું પાડવા અને ઉત્પન્ન કરવા માટેની વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિગત વૈજ્ઞાનિકોની પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે તફાવત કરવો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આગળની ટિપ્પણીઓમાં હું વિજ્ઞાનની સંસ્થા પર એક જ્ઞાન પ્રણાલી તરીકે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યો છું જે અવલોકનક્ષમ વિશ્વનું અર્થઘટન કરવાની સૌથી વિશ્વસનીય રીત પૂરી પાડે છે.

વિજ્ઞાન આંતરિક અને ખાસ કરીને બાહ્ય મુદ્દાઓના મિશ્રણ માટે મુશ્કેલીભર્યા સમયનો સામનો કરી રહ્યું છે, છતાં સ્થાનિકથી વૈશ્વિક સ્તરે અનેક પડકારોનો સામનો કરવા માટે વિજ્ઞાનની પહેલા કરતાં વધુ જરૂર છે.

વિજ્ઞાનની સંસ્કૃતિમાં એવા મુદ્દાઓ છે જેને સંબોધિત કરવાની જરૂર છે. આમાં વૈજ્ઞાનિક છેતરપિંડીનો સામનો કરવો, કોઈપણ કિંમતે પ્રકાશનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતી પ્રોત્સાહન પ્રણાલીઓ પર નજર રાખવાનો સમાવેશ થાય છે - જે ક્ષેત્રો એન સૌથી વધુ સક્રિય રીતે ધ્યાનમાં લેવામાં આવી છે. ટેકનોલોજીઓ વિજ્ઞાન શું કરી શકાય છે, તે કેવી રીતે કરવામાં આવે છે અને તેનો અહેવાલ કેવી રીતે આપવામાં આવે છે તે પણ બદલી રહી છે. સ્પષ્ટપણે કૃત્રિમ બુદ્ધિ મૂળભૂત રીતે વિજ્ઞાનના આકારને બદલી નાખશે પરંતુ પરિણામમાં જોખમો તેમજ પુરસ્કારો પણ છે.

જોકે, એક સકારાત્મક પાસું એ છે કે વિજ્ઞાનની સંસ્થા બદલાઈ રહી છે, સંશોધનનું ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર દક્ષિણ અને પૂર્વ તરફ ખસી રહ્યું છે અને લિંગ, ભૂગોળ અને વંશીયતા દ્વારા વિવિધતા વધી રહી છે - જે જરૂરી, સ્વાગતપાત્ર અને મુલતવી છે.

બીજો મોટો ફેરફાર એ છે કે વિજ્ઞાનના ગુપ્ત સ્વભાવને સંબોધિત કરવાની જરૂર છે તે માન્યતામાં વધારો થયો છે. ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો (SDGs) એક ઉદાહરણ તરીકે સેવા આપે છે: વિજ્ઞાનની પ્રચંડ ઇચ્છા હોવા છતાં કે તેનું કાર્ય આ પ્રગતિ માટે ચાવીરૂપ છે, બહુવિધ વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે પ્રગતિ શ્રેષ્ઠ રીતે નબળી છે, અને જાહેર વિજ્ઞાનનું સંગઠન કાર્યક્ષમ જ્ઞાનના ઉત્પાદનને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સારી રીતે રચાયેલ નથી. તેના માટે કુદરતી અને સામાજિક વિજ્ઞાનને સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂર છે. તે સ્પષ્ટ છે કે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે નક્કી કરતા માનવ પરિબળોથી અલગ રીતે અસ્તિત્વમાં નથી.

SDGs માં સમાવિષ્ટ ઘણા મુદ્દાઓ માટે કુદરતી અને સામાજિક વિજ્ઞાનને એકસાથે લાવવા અને સમુદાય, વ્યવસાય અને નીતિ હિસ્સેદારો સાથે ટ્રાન્સડિસિપ્લિનરી અભિગમોની જરૂર છે. જેમ કે બર્ગનના મારા નજીકના સાથી પ્રોફેસર મેથિયાસ કૈસરે અને મેં તાજેતરના એક અભ્યાસમાં નિર્દેશ કર્યો હતો અહેવાલ ISC માટે, આ માટે વિજ્ઞાનને ભંડોળ પૂરું પાડવા, મૂલ્યાંકન કરવા અને હાથ ધરવા માટે નવી પદ્ધતિઓની જરૂર છે, છતાં વિજ્ઞાનની સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને યુનિવર્સિટીઓ અને ભંડોળ આપતી સંસ્થાઓ, પરિવર્તનનો પ્રતિકાર કરી રહી છે.

કોવિડ-૧૯ એ વિજ્ઞાનના સંદેશાવ્યવહારમાં કેટલીક મર્યાદાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો અને આપણે જે સંદર્ભમાં ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ તેમાં, આપણે વિજ્ઞાન સંદેશાવ્યવહારના વિષય પર વધુ વિચાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.

તો હવે હું વિજ્ઞાનને અસર કરતા કેટલાક બાહ્ય પરિબળો તરફ વળીશ. મારી ટિપ્પણીઓ પશ્ચિમી લોકશાહી વિશ્વમાં વિજ્ઞાનના સ્થાન પ્રત્યેના વલણ પર કેન્દ્રિત હશે, આશ્ચર્યજનક રીતે લોકપ્રિયતાવાદી વલણને ધ્યાનમાં રાખીને નહીં.

વિજ્ઞાન અને સમાજ વચ્ચેનો સામાજિક કરાર એવા સમયે વધુને વધુ જોખમમાં મુકાઈ રહ્યો છે જ્યારે વિજ્ઞાનની પહેલા કરતાં વધુ જરૂર છે. આપણે જે જોઈ રહ્યા છીએ તે રાજકીય ચળવળો દ્વારા વ્યાખ્યાયિત વિજ્ઞાન અને સમાજ વચ્ચેના સંબંધનું ખતરનાક પુનઃસંતુલન છે. જ્યારે વિજ્ઞાન સમુદાયમાં ઘણા લોકોનું ધ્યાન તાજેતરની વિક્ષેપજનક ઘટનાઓ પર રહ્યું છે, ત્યારે વિજ્ઞાન સામેના મુદ્દાઓ ઘણા વર્ષોથી ઉભરી રહ્યા છે.

બહુધ્રુવીય વિશ્વમાં પરિવર્તન અસ્વસ્થ કરી રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓના સમાજશાસ્ત્રીય ફેરફારો અને પ્રબળ આર્થિક મોડેલ ઘણા નાગરિકોની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરી શક્યા નથી. જ્યારે એકંદર સરેરાશ આંકડા પ્રગતિ બતાવી શકે છે, તે વ્યક્તિઓ સાથે શું થાય છે તે મહત્વનું છે. પરિણામે, આપણે પશ્ચિમી સમાજોમાં વધુ સામાજિક ધ્રુવીકરણ, સામાજિક સ્થિરતાનું નુકસાન અને વધતી જતી આર્થિક અસમાનતાઓ જોઈ છે.

આપણે હાલમાં જે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છીએ તેમાંના ઘણા ભૂતકાળના વૈજ્ઞાનિક વિકાસ સાથે જોડાયેલા છે. આપણે અસાધારણ ગતિએ ઉભરી રહેલી વિજ્ઞાન-આધારિત ટેકનોલોજી દ્વારા લાવવામાં આવેલા અસાધારણ પરિવર્તન સાથે જીવીએ છીએ, જે ટેકનોલોજી અને સમાજની અનુકૂલન ક્ષમતા વચ્ચે અસમાનતા પેદા કરે છે જેના કારણે શક્તિ પરિવર્તન થાય છે. આબોહવા પરિવર્તન આખરે 19 નું પરિણામ છે.^th સદીની ટેકનોલોજી અશ્મિભૂત ઇંધણ પર આધારિત અર્થતંત્રનું નિર્માણ કરે છે. આપણે વિજ્ઞાન આધારિત ટેકનોલોજી દ્વારા સંચાલિત વધુ સંઘર્ષ જોઈએ છીએ - યુદ્ધ હંમેશા ટેકનોલોજીની સ્પર્ધા રહી છે. પરંતુ હવે ડ્રોન અને AI સાથે, વિજ્ઞાનની ભૂમિકા દુર્ભાગ્યે વધુ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ છે. આપણે જાહેર આરોગ્ય અને તબીબી વિજ્ઞાનના સારા ઉપયોગ દ્વારા મોટા વસ્તી વિષયક ફેરફારો જોયા છે પરંતુ તે બદલામાં સરકારો પૂરી કરી શકતી નથી તેવી અપેક્ષાઓને પ્રેરિત કરી રહ્યું છે. આપણે પ્રજનન તકનીકોથી લઈને સંદેશાવ્યવહાર તકનીકો સુધીના વિકાસ દ્વારા લાવવામાં આવેલા મોટા સામાજિક પરિવર્તનનો સામનો કરીએ છીએ, અને આપણે બદલાયેલા માહિતી વાતાવરણ દ્વારા લાવવામાં આવેલા સામાજિક પરિવર્તનનો સામનો કરીએ છીએ.

આ બદલાયેલા માહિતી વાતાવરણની અસરને ઓછી આંકી શકાય નહીં. હા, લોકો પાસે વધુ માહિતી છે, પરંતુ તેની વિશ્વસનીયતામાં ઘણું બધું અપૂર્ણ છે, અને તેનાથી એવી ખોટી છાપ ઉભી થઈ છે કે નિષ્ણાતોની હવે જરૂર નથી. જ્યારે ખોટી માહિતી કોઈ નવી ઘટના નથી, ત્યારે ઇન્ટરનેટ કાવતરું અને વૈકલ્પિક તથ્યોને પ્રોત્સાહન આપે છે. આપણા જ્ઞાનાત્મક પૂર્વગ્રહોને મજબૂત બનાવી શકાય છે અને મંતવ્યોને હેરફેર કરી શકાય છે; પ્લેટફોર્મ, સોશિયલ મીડિયા અને ગેમર્સ આપણા ધ્યાનને હેરફેર કરવામાં જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનના સુસંસ્કૃત વપરાશકર્તાઓ છે. સોશિયલ મીડિયાએ માનવ-માનવ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓની પ્રકૃતિ અને ખરેખર વાતચીત કરવાની રીત બદલી નાખી છે. તેણે સામાજિક ચર્ચાની પ્રકૃતિ બદલી નાખી છે, તે વધુ ગુસ્સે ભરેલું છે, ઓછું સૂક્ષ્મ છે અને એક એવું સ્વરૂપ છે જેને મોટાભાગના સમાજો થોડા દાયકા પહેલા પણ સહન કરતા નહોતા.

અને ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તનની ગતિ અને જાહેર ક્ષેત્રથી ખાનગી ક્ષેત્રમાં સંશોધન-આધારિત નવીનતાના સ્થળાંતરથી એક નવો સમૂહ ઉભરી આવ્યો છે; આપણી પાસે બિન-રાજ્ય કલાકારો છે જેમની વૈશ્વિક પહોંચ અને પ્રભાવ ઘણા રાષ્ટ્ર રાજ્યોની સમકક્ષ અથવા તેનાથી વધુ છે. પરિવર્તનની ગતિ અને આ કલાકારોની શક્તિએ સ્થાનિક મિકેનિઝમ્સની નિયમનકારી ક્ષમતાને વટાવી દીધી છે અને તેનાથી સામાજિક, રાજદ્વારી અને આર્થિક ધોરણોને વધુ વિક્ષેપિત કર્યા છે.

રસીઓના ઝડપી વિકાસ સાથે બાયોમેડિકલ વિજ્ઞાન માટે કોવિડ-૧૯નો પ્રતિભાવ એક મોટી સફળતા હતી, પરંતુ તે 'વિજ્ઞાન માટે સ્પુટનિક ક્ષણ' નહોતી. ખરેખર, એક સંસ્થા તરીકે વિજ્ઞાન એક લક્ષ્ય બની ગયું છે. જેઓ પહેલાથી જ તૈયાર હતા, તેમના માટે રોગચાળાએ વિજ્ઞાન પ્રત્યેના તેમના વલણને મજબૂત બનાવ્યું. રાજકારણીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાઓ કે તેઓ 'ફક્ત વિજ્ઞાનને અનુસરી રહ્યા હતા' જ્યારે તેઓ ઘણીવાર અન્ય એજન્ડાઓમાં પ્રગતિ કરી રહ્યા હતા, તે મદદ કરતું ન હતું. અને રાજકીય અને વૈજ્ઞાનિક નેતૃત્વ બંને દ્વારા અનિશ્ચિતતાને સ્વીકારવામાં ઘણી વાર નિષ્ફળતા મળી. જાહેર વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કટ્ટરપંથી, પિતૃવાદી અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં સ્પષ્ટપણે સ્વ-હિત ધરાવતા નિવેદનો હતા. રાજકીય ઉચ્ચ વર્ગમાં વિશ્વાસ પહેલાથી જ સમાધાન કરવામાં આવ્યો હતો, અને વિજ્ઞાનને સંસ્થાઓના તે ઉચ્ચ વર્ગના ભાગ તરીકે જોવામાં આવતું હતું. ષડયંત્ર સિદ્ધાંતોને વેગ આપવામાં આવ્યો હતો. કોવિડ-૧૯ ની ઉત્પત્તિ અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓમાં ભૂરાજનીતિ અને વિજ્ઞાનની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સ્પષ્ટપણે ભૂમિકા ભજવી રહી હતી. રસીકરણનું વિજ્ઞાન આદેશ, જાહેર આરોગ્ય અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાઓના રાજકારણ સાથે મૂંઝવણમાં મુકાયું હતું. તેના કાયમી પરિણામોમાં સતત આર્થિક પડકારો, ખોટી માહિતી અને કાવતરાના સિદ્ધાંતોમાં વધારો, સામાજિક ગુસ્સો, રાષ્ટ્રવાદમાં વધારો અને વૈશ્વિકરણથી દૂર રહેવું અને WHO જેવી બહુપક્ષીય સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસમાં ઘટાડો થયો છે.

જ્યારે લોકો ચિંતા, ડર કે ગુસ્સો અનુભવતા હોય છે ત્યારે તેઓ મજબૂત નેતૃત્વ શોધે છે અને આ ઘણા દેશોમાં સરમુખત્યારશાહી વલણને વેગ આપે છે. બદલામાં, આને લોકપ્રિય નેતાઓ દ્વારા ચાલાકીથી ચલાવી શકાય છે. એકંદરે, આ પરિવર્તનોએ ઉચ્ચ વર્ગના વિશ્વાસમાં ઘટાડો ઝડપી બનાવ્યો છે - અને વિજ્ઞાન મૂળભૂત રીતે એક ઉચ્ચ વર્ગની પ્રક્રિયા છે.

વિજ્ઞાન ઉત્પન્ન કરતી સંસ્થાઓ પર હુમલો કરવામાં આવ્યો છે, જોકે અન્ય પરિબળો પણ તેમાં સામેલ છે: જ્ઞાન ઉત્પાદન ઉપરાંત જાહેર યુનિવર્સિટીઓની ભૂમિકા વિશે માન્ય ચર્ચા થઈ શકે છે. પરંતુ લોકશાહી સમાજમાં યુનિવર્સિટીની ભૂમિકા માટે શૈક્ષણિક સ્વતંત્રતા ચાવીરૂપ છે.

વિજ્ઞાન પ્રત્યે લોકવાદના વલણના અનેક પરિમાણો છે. પ્રથમ, વિજ્ઞાનને કહેવાતા ઊંડા રાજ્યના કથિત નિર્ણય લેવાના ભાગ રૂપે જોઈ શકાય છે અને તે તેને અયોગ્ય બનાવે છે. બીજું, વિજ્ઞાન જ્ઞાનાત્મક કાયદેસરતાને હડપ કરી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે, જે લોકવાદીઓના મતે, પુરાવામાં નહીં પરંતુ લોકોના મંતવ્યોમાં રહેલું છે. લોકવાદ ઉપરાંત આપણી પાસે હિતો, પ્રેરિત તર્ક અને જ્ઞાનાત્મક પૂર્વગ્રહોનો સામનો કરવાનો પડકાર પણ છે. આપણે વર્ષોથી જોયું છે કે રાજકીય સ્પેક્ટ્રમના પક્ષપાતીઓએ વિજ્ઞાનને કેવી રીતે પસંદ કર્યું છે, પછી ભલે તે આનુવંશિક તકનીકો પર હોય કે આબોહવા પરિવર્તન પર. અલબત્ત, વિજ્ઞાન સ્વીકારી શકાય છે અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ હજુ પણ માન્ય સામાજિક અને લોકશાહી આધારો પર નકારી શકાય છે. વિજ્ઞાને ભોળું ન રહેવું જોઈએ અને તે ધમકીઓને અવગણવી જોઈએ નહીં કે આપણે સ્થિરતાની કોઈ કાલ્પનિક ભાવના તરફ પાછા ફરીશું, કારણ કે તે છેલ્લા સો વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વિકસિત થયું છે.

મારી વાત સમાપ્ત કરવા માટે, હું એનના હૃદયની નજીકના મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીશ.

આર્કટિકના મુદ્દાઓ માટે કુદરતી અને સામાજિક વિજ્ઞાન અને સ્થાનિક સમુદાયો, સરકારો અને રાજદ્વારીઓએ સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂર છે. એક તરફ ભૂ-વ્યૂહાત્મક તણાવ અને સંઘર્ષના યુગમાં, અને બીજી તરફ ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આર્કટિકના લોકો પર તેની અસર, તેની બાયોટા અને જૈવવિવિધતા, ટ્રાન્સડિસિપ્લિનરી વિજ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પહેલા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રશ્ન એ છે કે, શું વિજ્ઞાન રાજદ્વારી ઉત્તરમાં તે હાંસલ કરી શકશે જે તેણે લગભગ 70 વર્ષ પહેલાં એન્ટાર્કટિક સંધિ પર હસ્તાક્ષર કરીને દક્ષિણમાં કર્યું હતું?

નોર્વેનો એન્ટાર્કટિક સાથે ઊંડો સંબંધ છે. નોર્વે, ન્યુઝીલેન્ડ સાથે, આઠ દેશોમાંનો એક છે જેમને ઉપ-અંટાર્કટિક પ્રદેશમાં, એટલે કે 50 અને 60 અક્ષાંશ વચ્ચે અને ધ્રુવીય પ્રદેશની બહારના ક્ષેત્રમાં સાર્વભૌમ હિત છે. બુવેટ ટાપુ નોર્વેનો સાર્વભૌમ પ્રદેશ છે. આ વર્ષે ડિસેમ્બરમાં ISC આ આઠ દેશો વચ્ચે દક્ષિણ મહાસાગરમાં મુદ્દાઓ પર સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંબંધિત ISC સંસ્થાઓ સાથે ચર્ચા શરૂ કરશે. આવા ટાપુઓ આબોહવા પરિવર્તન અને જૈવવિવિધતાના નુકસાન માટે મહત્વપૂર્ણ દેખરેખ સ્થળો છે. તે ટ્રેક 2 વિજ્ઞાન રાજદ્વારીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે. મને આશા છે કે નોર્વે સક્રિયપણે જોડાશે.

એનનો ઉત્સાહ અને ધ્રુવીય વિજ્ઞાન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા, ભલે તે તેના મૂળ બાયોમેડિકલ શિસ્તથી ઘણી બહાર હોય, નોર્વેજીયન શિક્ષણમાં તેનું નેતૃત્વ અને વિજ્ઞાન અને સમાજ વચ્ચેના ઇન્ટરફેસમાં તેના ઘણા વ્યાપક યોગદાનની પ્રશંસા કરવી જોઈએ. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેની સાથે કામ કરવું એ એક લહાવો રહ્યો છે અને હું તેને ISC સચિવાલય અને બોર્ડ તરફથી ફક્ત શુભેચ્છાઓ જ આપી શકું છું કારણ કે તે પોતાના પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. શૈક્ષણિક, રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક વિજ્ઞાનમાં તેના યોગદાનની ઉજવણીમાં બોલીને તેનું સન્માન કરવાની તક આપવા બદલ આભાર.”

દ્વારા છબી હેક્ટર જોન પેરીક્વિન on અનસ્પ્લેશ